Hukukun Klonlamaya Bakış Açısı
Klonlama, yakın geçmişte ortaya çıkmış ve insanlığın geleceğini derinden etkileyebilecek en önemli bilimsel atılımlardan biridir. Genetik alanda kısa sürede önemli mesafe alınmasına karşın, etik tartışmalar nedeniyle küresel ölçekte ortak bir yaklaşım hâlen sağlanamamış; bunun sonucu olarak da ayrıntılı ve tutarlı hukukî düzenlemeler oluşturulamamıştır.
1. Klonlamanın Temel Amaçları
| Ana Kategori | Alt Hedef | Açıklama |
|---|---|---|
| a. Üreme Amaçlı Klonlama | 1. Bir bireyin genetik açıdan tıpatıp eşi (ikizi)ni oluşturmak 2. Üreme yeteneğinden yoksun bir kişiye çocuk sahibi olma imkânı tanımak | Her iki durumda da vücut hücresindeki DNA yapay dölleme teknikleriyle kullanılır. |
| b. Tedavi Amaçlı Klonlama | – | İstenen organ/dokuyu üretmek için embriyodan alınan kök hücreler farklılaştırılır; bu dokular hasarlı bölgelerin onarımında ya da organ naklinde kullanılır. |
Tedaviye yönelik yöntem, embriyonik kök hücrelerin uygun sinyallerle özelleştirilmesi ve laboratuvar ortamında milyarlarca kez çoğaltılması esasına dayanır. Böylece hasta hücrelerin yenilenmesi veya eksik organların „biyolojik yedek parça“ şeklinde üretilmesi hedeflenir.
2. Uygulama (Kullanım) Alanları
- Üstün genetiğe sahip, ancak üreyemeyen hayvanların çoğaltılması
- Nesli tükenme riski altındaki türlerin korunması
- Transgenik hayvan üretimi
- Hastalıklara dirençli, verimi yüksek ırklar
- İnsülin, interferon vb. tıbbî proteinleri sentezleyebilen canlılar
- İnsan-uyumlu organ/hücre elde etme (ksenotransplantasyon)
- Hastalıklarda deney modelleri – yeni ilaç ve tedavilerin test edilmesi
3. Uluslararası Düzenlemeler
- “İnsan Hakları ve İnsan Haysiyetinin Korunması Bakımından Biyoloji ve Tıbbın Uygulanması Sözleşmesi” (1997) – Biyo-Tıp Sözleşmesi
- “İnsan Kopyalanmasının Yasaklanmasına İlişkin Ek Protokol” (1998)
- Madde 1: İnsanla genetik bakımdan özdeş başka bir insan yaratmaya yönelik her müdahale yasaktır.
- Madde 2: “Genetik bakımdan özdeş”ten, aynı nükleer DNA setini paylaşma anlaşılır.
Ayrıca Biyo-Tıp Sözleşmesi m. 18, salt araştırma amacıyla insan embriyosu oluşturulmasını yasaklar. Protokol üreme ve araştırma amaçlı klonlamayı tümden yasaklarken, tedaviye yönelik klonlama hakkında açık bir yasak getirmemiştir.
Türkiye, ana sözleşmeyi yürürlüğe koymuş; ancak Ek Protokol’ü imzalamakla birlikte henüz iç hukukta onamamıştır.
4. Türk Mevzuatındaki Durum ve Hukukî Boşluk
Türkiye’de Üremeye Yardımcı Tedavi Merkezleri Yönetmeliği (ÜYTE), embriyo kullanımına ilişkin sınırlı hükümler içerir:
- m. 17: Yalnızca tedavi gören çifte ait gametlerden oluşan embriyolar kullanılabilir; bunların başka amaçla saklanması, devri, nakli veya satışı yasaktır.
- İhlal hâlinde idarî yaptırım (merkezin faaliyetinin durdurulması) öngörülmüştür.
Ancak: Yönetmelik, klon yoluyla elde edilen embriyolara dair açık bir düzenleme getirmediği için “tedavi amaçlı klonlama”, “üretim amaçlı klonlama”, araştırmalarda embriyo kullanımı gibi hususlarda hukukî boşluk bulunmaktadır.
5. Değerlendirme
- Üreme ve araştırma amaçlı insan klonlaması uluslararası metinlerce yasaklanmış; Türk hukukunda da fiilen engellenmektedir.
- Tedavi odaklı klonlama konusunda hem uluslararası hem ulusal düzeyde açık ve ayrıntılı kurallara ihtiyaç vardır.
- Yürürlükteki ÜYTE Yönetmeliği, embriyonun üçüncü kişilere devrini veya satışını önlese de, klonlama teknolojilerinin etik, tıbbî ve hukuksal sınırlarını belirlemek bakımından yetersizdir.
Dolayısıyla, klonlama alanındaki bilimsel ilerleme ile etik–hukuk dengesini sağlayacak, açık ve kapsamlı bir ulusal mevzuat oluşturulması zorunludur.