Hukuken Cinsiyet Değiştirmek (Esasları ve Prosedürü)

Cinsiyet Değişikliği İçin Yapılması Gerekenler – Cinsiyet Değiştirme Davası – Cinsiyet Değiştirme Ameliyatı

Cinsiyet; biyolojik, fizyolojik ve hormonal özelliklerin yanı sıra ruhsal ve toplumsal boyutları da içeren çok yönlü bir kimlik unsurudur. Başka bir deyişle kişiyi “erkek” ya da “kadın” yapan yalnızca anatomik yapı değil, ruhsal yapı da belirleyicidir. Nitekim Neuchâtel Kanton Mahkemesi 1945 tarihli kararında, “Beden ve ruh arasında çatışma doğduğunda, kişiyi esasen hangisinin tanımladığının ortaya konulması gerekir.” diyerek bu hususu vurgulamıştır.

1. Nasıl Cinsiyet Değiştirilir? Yapılması Gerekenler

Cinsiyet değiştirme, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu’nun (TMK) 40. maddesinde ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Maddede öngörülen süreç üç aşamadan oluşur:

Aşama Açıklama
İzin Cinsiyetini değiştirmek isteyen kişi bizzat mahkemeye başvurarak izin talep eder. Mahkeme izni için; • 18 yaşın doldurulmuş olması • Bekâr olunması • Transseksüel yapıda bulunulduğunun ve cinsiyet değişiminin ruh sağlığı açısından zorunlu olduğunun • Ayrıca üreme yeteneğinden kalıcı olarak yoksun olunduğunun eğitim ve araştırma hastanesi sağlık kurulu raporuyla belgelenmesi gerekir.
Cerrahî Müdahale Mahkemenin izni üzerine, tıbbî ilkelere uygun operasyon gerçekleştirilir ve sonuç yine resmî sağlık kurulu raporuyla teyit edilir.
Nüfus Kaydının Düzeltilmesi Ameliyatın belgelenmesiyle birlikte mahkeme, nüfus sicilinde cinsiyet hanesinin düzeltilmesine karar verir. Ad değişikliği istenirse madde 27 uyarınca bu da “haklı sebep” sayılır.
Anayasa Mahkemesi’nin 29.11.2017 Tarihli Kararı

TMK 40/1’deki “üreme yeteneğinden sürekli biçimde yoksun bulunma” koşulu, Edirne 1. Asliye Hukuk Mahkemesi’nin itirazı üzerine Anayasa Mahkemesi’nce incelenmiş; kural 17, 20 ve 13. madde açısından “ölçülülük” testiyle değerlendirilmiştir. Kararda özetle:

  • Üreme yeteneği bulunan trans bireylerin cinsiyet değiştirme ameliyatı hâlihazırda üreme fonksiyonunu kendiliğinden ortadan kaldıracağından, bu koşul ek bir zorunlu müdahaleye yol açmaktadır.
  • Bu zorunluluğun ölçüsüz olduğu ve temel hakların özüne dokunduğu tespit edilmiştir.

Dolayısıyla Anayasa Mahkemesi, söz konusu ibareyi iptal ederek cinsiyet değişikliğini üreme yeteneğinden bağımsız hâle getirmiştir.

2. Tıbbî ve Etik Boyut

Cinsiyet uyum operasyonu bir tür plastik rekonstrüktif cerrahi olup, kişinin beden bütünlüğü üzerinde yaptığı tasarrufa rızası şartıyla hukuka uygundur. Ahlâk ve kamu düzenine aykırılık bulunmadığı ölçüde, kişilik hakkı kapsamında koruma görür (TMK 23, 24).

3. İzin İçin Aranan Şartlar (TMK 40)

  1. Mahkemeye şahsen başvuru
  2. 18 yaşını doldurma
  3. Evli olmama
  4. Transseksüel yapı ve ruh sağlığı açısından zorunluluk (sağlık kurulu raporuyla)
  5. [İptal öncesi] Üreme yeteneğinden yoksunluk – Anayasa Mahkemesi iptal etmiştir.

4. Ad ve Diğer Kimlik Bilgileri

  • Cinsiyet değişikliğinin ardından kişi dilerse adını değiştirebilir; mahkeme bunu “haklı sebep” kabul etmelidir (TMK 27).
  • Nüfus cüzdanı başta olmak üzere ehliyet, pasaport ve tüm resmî belgeler yeni kimliğe göre yenilenir.

Sonuç:
TMK 40 uyarınca yürütülen cinsiyet değiştirme süreci, kişilik haklarına müdahalenin tıbbî gereklilik, rıza ve mahkeme denetimiyle hukuka uygun hâle getirilmiş biçimidir. Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararıyla üreme yeteneğini yitirme şartı kaldırılmış; böylece trans bireylerin beden bütünlüğü ve özel yaşamları üzerindeki kısıtlamalar önemli ölçüde hafifletilmiştir.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir