✦ ÇED Olumlu Kararı: Tanım, Şartlar, Etkiler ve Uygulama
◆ Tanım ve Hukukî Dayanak
ÇED Olumlu kararı, ÇED Yönetmeliği’ne göre; Komisyon değerlendirmeleri de gözetilerek, bir projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, öngörülen önlemler sayesinde mevzuat ve bilimsel esaslara uygun biçimde kabul edilebilir düzeye indirildiğinin tespiti üzerine, projenin çevre açısından gerçekleşmesine engel bulunmadığını gösteren Bakanlık kararını ifade eder.390
Bu karar, projenin etki azaltım/önleme tedbirleri ile birlikte yürütülmesi hâlinde hukuken katlanılabilir çevresel etki doğuracağını ortaya koyar.
◆ Bildirim ve İlan Süreci (Şeffaflık Esası)
Verilen nihai karar; proje sahibine ve ilgili kurum/kuruluşlara yazılı olarak tebliğ edilir. Valilik, kararı gerekçesiyle birlikte uygun araçlarla yöre halkına duyurur; uygulamada hem askı–ilan hem de internet üzerinden kamuya açıklama yapılır.391
Not: ÇED kararlarının gerekçeli olması; kararın neden ve hangi şartlarla verildiğinin açıkça gösterilmesi, katılım ve şeffaflık ilkeleri açısından belirleyicidir.
◆ Geçerlilik ve Yatırıma Başlama Şartı (⏳ 7 Yıl Kuralı)
“ÇED Olumlu” kararı verilmiş bir proje için, mücbir sebep yoksa 7 yıl içinde yatırıma başlanmaması hâlinde karar hükümsüz olur (ÇEDY m.14/4). Yani karar, süresinde harekete geçilmediği takdirde geçerliliğini yitirir; yeniden süreç işletilmesi gerekebilir.
◆ Gerekçelendirme ve Şeffaflık (Karar Metni Nasıl Olmalı?)
ÇED süreci, şeffaf ve gerekçeli bir idari işleyiştir. Karar metninde:
- Maddî ve hukukî gerekçeler,
- Halkın katılımı kapsamında iletilen görüş ve itirazların nasıl değerlendirildiği,
- Alternatifler arasından seçimin dayanakları ile
- Projenin çevresel etkilerini önleme/azaltma ve telafi yönünden uyulması zorunlu koşullar
açıkça yer almalıdır. TURGUT’un isabetli vurgusuyla; alternatifler arasında tercihin hangi nedenlerle yapıldığı ve koşulların (önlem–uyum yükümlülüklerinin) somutlaştırılması, karar metninin esasını oluşturur.394
◆ “ÇED Olumlu” Bir İzin mi? (Ön Koşul–İzin Ayrımı)
“ÇED Olumlu” bir ruhsat/izin değildir; lisans–ruhsat–onay veren idareler açısından çevresel uygunluk yönünden ön koşul mahiyetindeki bir görüş/karardır.
- Danıştay uygulamasında, örneğin EPDK’nın elektrik üretim lisansı verirken “ÇED Olumlu” veya “ÇED Gerekli Değildir” kararı bulunmadan lisans tesis etmesi hukuka aykırı görülmüş ve karar iptal edilmiştir. Bu yaklaşım, ÇED kararının lisans öncesi aranacak zorunlu bir eşik olduğunu teyit eder.396
- “ÇED Olumlu” olmadan faaliyete başlayan gerçek/tüzel kişiler hakkında, mevzuat uyarınca durdurma ve kapatma dâhil idari yaptırımlar uygulanabilir.397
◆ Uygulama ve İstatistik (1993–2018 Arası Görünüm)
1993–2018 arasında idarece 5.345 proje için “ÇED Olumlu” kararı verilmiştir.395 Bu veri, ÇED’in yatırımı durdurma mekanizması değil; çevreyle uyumlu yatırımın kurallarını koyan filtre olduğunu ortaya koyar.
◆ Sürdürülebilirlik – Çevre Hakkı Dengesi
“ÇED Olumlu” kararı, bugünkü ve gelecek kuşakların yaşam kalitesini doğrudan etkiler. Bu nedenle karar, sürdürülebilir kalkınma ile çevre hakkı arasında denge kurmalı; bilimsel veri, hukukî ölçüt ve yerel bilgi birlikte değerlendirilerek verilmelidir. Kalkınma hedefi, sağlıklı ve dengeli çevrede yaşama hakkını zedelemeyecek şekilde koşullandırılmalı ve izlenebilir/denetlenebilir tedbirlerle desteklenmelidir.